8 juli 2026 – Reflectie op de verhoren door de Parlementaire Enquêtecommissie van Maurice de Hond en Mona Keijzer

In een gezamenlijk evenement van Dwars op het Nieuws en de Vierde Golf in de uitverkochte zaal van het Nutshuis Den Haag keek Marianne Zwagerman met haar gasten terug op de verhoren.
Motto van het eerste deel met Mona Keijzer, Renske Leijten en Martijntje Smits was ‘Hoe de politiek ons in de steek liet’. Hier volgt een impressie van het tweede deel van het gesprek, met Maurice de Hond, Armand Girbes en Jona Walk: ‘Waarom was er geen ruimte voor tegengeluid?’

Waarom was er geen ruimte voor tegengeluid?

Enkele opvallende fragmenten van de uitwisseling:

Over het falen van de wetenschap
Maurice de Hond geeft op de plagerig vraag ‘Hoe kijk je terug op je aerosolencollege?’ aan tijdens het verhoor alle ruimte te hebben gekregen om te vertellen wat hij kwijt wilde. Groot punt van zijn kritiek was dat wetenschappers geen wetenschap bedreven. Denk aan Marion Koopmans die, gevraagd naar een link tussen de pandemie en het lab in Wuhan antwoordde “Dat er daar een coronalab was en een uitbraak, dat heeft voor mij geen enkele associatie”. Voor een wetenschapper zou dat een ondenkbaar antwoord moeten zijn. Hij vindt: de wetenschap heeft gefaald. Evaluatie moet daarom juist ook plaatsvinden onder wetenschappers, waar het KNAW een rol in zou moeten spelen. Je hoeft niet per se deskundig in de materie zelf te zijn om te zien of argumenten wel/niet kloppen en als het goed is kun je dat met een universitaire opleiding. Hij neemt het wetenschappers daarom kwalijk dat zij niets zeiden als er onzin beweerd werd door andere wetenschappers.

Jona Walk promoveerde op vaccinontwikkeling rond het moment dat de coronavaccins werden ingevoerd, en was dus bezig met ‘hoe maak je een goed vaccin, wat doet een goed vaccin met je immuunsysteem, wat kan een vaccin wel en niet bereiken’. Ze viel over de enorme discrepantie tussen wat de wetenschappelijke data over het coronavaccin toonden, en wat niet alleen politici, maar ook artsen en wetenschappers in de media zeiden. Zoals dat het vaccin 100% veilig zou zijn: dat kón niet beweerd worden op basis van wat was gevonden met zo weinig veiligheidsdata, over zo’n korte termijn, en gezien de heel andere gebruikte technologie dan tot dusver met andere vaccins.
Al begin 2021 was uit de data duidelijk dat deze vaccins niet tot groepsimmuniteit leidden, niet alle transmissie tegengingen, en dat de splijtende maatregel van het coronatoegangsbewijs was gebaseerd op wetenschappelijk drijfzand.

Voor een wetenschappelijk artikel over veilige en effectieve implementatie (ze was voorstander van vaccins voor hoogrisicopatiënten), stuitte ze op studies waaruit bleek dat de data niet overeen kwamen met de conclusies die ze op tv hoorde. Als junior zocht ze steun bij senior-wetenschappers die haar zorgen echter bagatelliseerden: dit gaat veel gedoe geven, het is niet goed voor je carrière, ik ben het met je eens maar doe niet met je mee. Uiteindelijk vond ze er één die wél de moed vond om samen naar buiten te treden met deze bevindingen.
Al met al bracht deze periode haar tot het wrange inzicht dat je wetenschappers hebt, en de wetenschappelijke methode, en wij allen als feilbare mensen. Maar dat in de coronatijd allerlei belangen boven de waarheidsvinding gezet zijn, had ze vooraf niet kunnen bedenken.

Over de moeite met kritiek
Armand Girbes weet dat veel mensen bang zijn om zelfs een goed gefundeerde mening te uiten. Het is vaak makkelijker om met de hoofdstroom mee te gaan, en kritiek wordt vaak niet gewaardeerd, soms gedoogd of tegengewerkt. Zelf vond hij kritiek leveren niet moeilijk, wat wellicht ook iets karakterologisch is: ‘ik geloof in argumenten en nodigde jonge mensen ook altijd uit om daarmee te komen’. Maar hij heeft zelf ook ondervonden dat mensen last hadden van zijn uitingen. Toen zijn Raad van Bestuur opperde dat “we met één mond moeten praten” weigerde hij daarin mee te gaan: wetenschap gaat juist om argumenten, tegenwerpingen, en tot de beste synthese komen van wat er tot dat moment is. Zijn respons: “Niemand hier gaat mij vertellen wat ik wel of niet mag vertellen zolang het over mijn eigen specialisme gaat.”

Over het vermengen van wetenschap en politiek
Armand Girbes: “waar het misging, is waar wetenschap en politiek vermengd raakten”. De wetenschap heeft zich laten gebruiken door de politiek. Eerder gebeurde dat ook aan begin van de AIDS-epidemie. Wetenschappers zijn ook te veel afhankelijk van overheidssubsidie voor het doen van onderzoek. Om kans op subsidie te maken moet je de kant op waar de politiek belang bij heeft. Dat is schadelijk voor de wetenschap.

Ook zegt hij dat Maurice de Hond de enige was die openlijk kritiek uitte op de door de overheid gebruikte modellen. De bekende regel voor statistiek is ‘rubbish in, rubbish out’. Als niet wordt meegenomen hoeveel er onzeker is met de gebruikte data, kunnen de gevolgen vreselijk zijn. Zo was in maart 2020 al bekend dat ‘airborne’ een rol speelde bij de ziekteoverdracht, en het is onbegrijpelijk dat dit niet doordrong in Nederland, met alle gevolgen vandien.

Jona Walk benoemt dat het vaccin de kans bij risicogroepen op ic-opname of overlijden met 50% verlaagde. Maar vervolgens is niet beoordeeld bij welke leeftijdsgroepen de baten van vaccinatie opwogen tegen de risico’s van bijwerkingen ervan. Iedereen moest gevaccineerd worden.
Girbes vult aan met het voorbeeld van tekort aan beademingsmachines; er werden verkeerde machines aangeschaft die niet op ons elektriciteitsnet werkten. Artsen kwamen in het nieuws met zelfbedachte machines, die volstrekte kolder waren. Met veel tamtam en zonder nader onderzoek kwam Hugo de Jonge met alle media langs voor dit moment of glory voor de bedenkers. Deze bullshit werd heel serieus genomen en de minister zegde meteen subsidie toe voor een waardeloos apparaat. Het is voor hem onbegrijpelijk dat collega’s zich verlaagden om zoiets te doen en zijn kritiek hierop werd hem niet in dank afgenomen.

Over opstaan ondanks kritiek
Jona Walk ondervindt veel last van mensen die vinden dat zij geen arts en wetenschapper meer zou mogen zijn vanwege haar kritiek op het gevoerde coronabeleid. Collega-artsen en -wetenschappers beklaagden zich bij haar leidinggevenden die stevig onder druk gezet werden. Tot dusver overigens zonder resultaat – dus misschien zijn we vaak te bang, zegt ze. Kennelijk kan er ook weer meer dan je aanvankelijk denkt?

Volgens Armand Girbes zou het geen bal moeten uitmaken of iemand junior of senior is; het gaat om de inhoudelijke discussie. Een fatsoenlijke baas hoort op te komen voor diens medewerkers: beschermen naar beneden en af en toe schoppen naar boven hoort de attitude te zijn.

Over de consequenties van het gevoerde beleid op dood en leven
Maurice de Hond benadrukt hoeveel het verhoor vandaag betekende voor de mensen die zich tot dusver niet gehoord voelden en nu wél. Er is zoveel leed aangericht in de maatschappij door fouten in het beleid, en er zijn onnodig veel mensen overleden. Girbes beaamt dit; hij wees daar maart 2020 al op. Door de verhalen uit Noord-Italië snapte hij de aanvankelijke focus hier op covidpatiënten. Maar vrij snel daarna, toen er meer bekend was over covid, vond hij dat er aandachtig moest worden gekeken naar de ontstane situatie. Het was bijvoorbeeld belachelijk dat er werd gesproken over covid-patiënten en niet-covid-patiënten: je spreekt ook niet over kanker- en niet-kankerpatiënten. Covid werkte zo als koekoeksjong dat alle andere vogeltjes uit het nest gooide, omdat coronapatiënten zonder enig onderscheid vóór moesten gaan op andere patiënten – daardoor gingen er veel ‘andere vogeltjes’ onnodig dood. Er is veel uitstel geweest van diagnoses en behandelingen, dat werkt jarenlang door (gezondheidsschade, verlies aan kwaliteit van leven, een link met de oversterfte).

Er was niet alleen een medische maar ook een sociale en economische crisis. Vanaf het begin probeerde hij duidelijk te maken dat het zo lang focus houden op alleen de ic schadelijk was, maar het landde niet. De populistische uitspraak was “maar anders zouden er mensen doodgegaan zijn”. Het mocht per se geen Code Zwart worden, met ic-opname op basis van andere criteria dan alleen op de ziekte. Maar dan wordt vergeten dat de code voor de niet-covidpatiënten al heel lang ‘grijs’ was.
Op de ic ga je in een situatie van extra schaarste namelijk per definitie de toelatingsgrens verlagen. Voor een intensivist is het dagelijks werk om te besluiten: die mag wel naar ic omdat hij er baat bij kan hebben; die niet omdat het waarschijnlijk tevergeefs zal zijn of te veel schade oplevert voor deze patiënt. Maar nu besloot de politiek in plaats van de medici dat er bedden voor covidpatiënten vrijgemaakt moesten worden. Terwijl, zoals Girbes zegt “Aan het einde van je leven ga je dood. Meestal met een duwtje zoals een heup breken of griep krijgen. Of covid”. Hugo de Jonge besloot echter “er mag niemand doodgaan aan covid”. Dat was een volstrekt wanbeeld, waarmee hij voorbijging aan andere patiënten die met dit besluit tekortgedaan zijn. Dan snap je niks van wat er allemaal gebeurt in een ziekenhuis. Girbes legde dit uit aan hoge ambtenaren van VWS. Ja, ze begrepen het, maar “het was politiek niet haalbaar”.
Marianne Zwagerman vult aan dat het ‘recht om te leven’ vóór alle andere grondrechten ging. Het recht om te leven van een 90-jarige met corona ging vóór op het recht op onderwijs van een 12-jarige.

Over het belang van reflectie en evaluatie
Jona Walk antwoordt op de vraag waarom covid haar nog steeds zo bezighoudt, dat de onderliggende problemen van het tekortschieten van de democratie nog steeds spelen. Het zijn de issues die de (mede door haar opgerichte) Vierde Golf blijft aankaarten: een overheid die technocratisch bestuurt op basis van modellen en geen probleem heeft met het inperken van burgerrechten.
Het gaat ook over het niet bereid zijn om moeilijke politieke gesprekken aan te gaan. Om de onwil om de onderliggende vragen te bespreken zoals inrichting van de zorg – dat vraagt om een moeilijk en moedig gesprek over kwaliteit van leven en afweging van waarden. Ze signaleerde het gebrek aan moed bij OMT-leden: waar zij als tweedejaars arts-assistent machteloos was, zag ze mensen in machtsposities die wél verschil konden maken maar daar niet voor kozen. Bestuurders in hoge posities kúnnen het wel, ook al geeft het risico’s.

Maurice de Hond onderstreept dat de coronacrisis de grootste crisis na WOII was, en daardoor de lakmoesproef van allerlei aspecten van onze samenleving zoals de politiek en de wetenschap – als dat geen onderwerp is om lang bij stil te staan en van te leren voor de toekomst, welk onderwerp is het dan wel?