Visie

Samenvatting:

Er zijn concrete stappen nodig tegen de uitholling van de democratie, mede veroorzaakt door de maatschappelijke reacties op crises zoals de pandemie. Wij streven daarom naar een crisisbestendige democratische rechtsstaat. Dat doen we door de democratie opnieuw te denken en te doen. Daarom vormen we een maatschappelijke beweging op sociocratische basis, die de pijlers van democratie en rechtsstaat versterkt door visievorming, publieke dialoog, politieke beïnvloeding en acties.

Inleiding: Technocratische arrogantie en de uitholling van de democratische rechtsstaat

Als reactie op de coronapandemie zijn onze grondrechten voor geruime tijd ingeperkt. De vrijheid van vereniging en vergadering werd opgeschort, winkels en zelfs scholen werden gesloten, een avondklok werd ingevoerd en uiteindelijk werd een deel van de samenleving uitgesloten van  deelname aan een belangrijk deel van het sociale leven. Maatschappelijk debat daarover bleek vrijwel onmogelijk. Voor veel mensen werd “de wetenschap” een geloofsartikel en er bleek weinig ruimte voor nuance of kritiek. Wie de grondwettelijkheid van de maatregelen of de wetenschappelijke onderbouwing daarvan ter discussie wilde stellen, werd vaak weggezet als wappie of anti-vaxxer, een diskwalificatie die haaks staat op de democratische basiswaarde dat je andersdenkende burgers tenminste serieus neemt. 

De coronacrisis, zo was het heersende idee, kon van bovenaf worden ‘gemanaged’: experts gaven de analyses en oplossingen, bestuurders maakten op basis daarvan hun beleid. Zo werd ten onrechte gesuggereerd dat er louter technische keuzes werden gemaakt en dat er geen sprake was van politieke keuzes – het was immers crisis en “er was geen alternatief”.

De technocratische benadering waarmee overheden de coronapandemie onder controle wilden houden is niet nieuw maar is, in al zijn radicaliteit, typerend voor een al sinds decennia dominante visie op politiek en overheid waarin de samenleving wordt bestuurd als een bedrijf. Politieke vraagstukken worden in die visie voorgesteld als technische vraagstukken. Het lijkt daarbij steeds of er maar één optie is. Maar maatschappelijke problemen vragen om politieke keuzes die gebaseerd zijn op een afweging van waarden. Dat er wel degelijk politieke keuze worden gemaakt blijft nu vaak  onzichtbaar. Die keuze is bovendien vrijwel steeds een ‘neoliberale’, kapitalistische keuze: de overheid schept veel ruimte voor de  invloed en economische macht van grote bedrijven, terwijl individuele inwoners steeds minder keuzevrijheid hebben en de ruimte voor gemeenschapsleven wordt verkleind.

De Vierde Golf komt voort uit grote teleurstelling in progressieve partijen die zich onvoldoende effectief verzetten tegen deze technocratische en neoliberale benadering van maatschappelijke vraagstukken. De progressief linkse kritiek op de effecten van globalisering en de manier waarop economische belangen binnen niet-democratisch gecontroleerde organisaties als het World Economic Forum worden gebundeld, is grotendeels gekaapt door conservatieve en populistische “extreemrechtse” partijen. Progressieve partijen hebben daar geen antwoord op en laten grote groepen solidaire, progressieve democratische mensen in de kou staan.

De technocratische, neoliberale visie op de samenleving heeft geleid tot een uitholling van de democratie, tot afnemend vertrouwen in de rechtvaardigheid van het systeem en tot een ongekende verschuiving van macht en inkomen van burgers naar aandeelhouders en naar internationale megabedrijven. Een belangrijk gevolg is een alarmerende polarisatie in de samenleving invloed van Big Tech, Big Pharma en Big Finance. Veel mensen ervaren dat hun stem niet wordt meegewogen, zij voelen zich buitengesloten en zien hun belangen niet behartigd. Nieuwe crises, zoals de pandemie, worden misbruikt om democratie in te perken en grondrechten voorwaardelijk te maken.  Zo hollen we van crisis naar crisis. Ondertussen gaat de afbraak en vervuiling van aardse ecosystemen, vooral door grote bedrijven, met onverminderde snelheid door zodat ook in die zin onze ruimte voor gemeenschapsleven wordt verkleind. We zien een gevaarlijk opportunisme van bestuurders die geen rekening houden met de lange termijn, met de vele waarden en belangen in de samenleving en met de kwetsbaarheid van ecosystemen.

In zo’n technocratische samenleving willen wij niet leven. Alleen met een bloeiende democratie zijn we in staat om de grote vraagstukken van deze tijd op een vreedzame en eerlijke wijze onder handen te nemen. De grote vraagstukken van de samenleving vragen niet om minder, maar juist om méér democratische rechten, en méér democratische discussie. Er is een stevig, sociaal en democratisch weerwoord nodig op de technocratische en neoliberale politiek en op de uitholling van de democratie die daarvan het gevolg is. Er is een diepgaande herwaardering nodig van democratisch burgerschap, van de democratische rechtsstaat en van andere noodzakelijke pijlers van een democratische cultuur. 

Visie: Een crisisbestendige democratie

Wij willen een crisisbestendige democratie en een rechtsstaat waarin de randvoorwaarden voor een bloeiende democratie gegarandeerd worden. De samenleving moet weer vóór en dóór de leden van die samenleving bestuurd worden, steeds met respect voor de grondrechten en met zorg voor elkaar, de natuur en alle levende wezens om ons heen. Dat is essentieel voor ons welzijn en voor onze mogelijkheid tot zelfontplooiing binnen een samenleving waarin iedereen zich welkom weet.

Wij zien mensen als gemeenschapswezens die geïnteresseerd zijn in de gemeenschap om hen heen en die bijdragen aan een gemeenschappelijke zaak. Dit mensbeeld van de homo politicus onderscheidt zich van het heersende mensbeeld van de eenzame homo economicus, die consument of producent is op een markt, en vooral gericht is op privébelang.

De vrije en democratische rechtsstaat die wie voor ons zien, is gebaseerd op vier uitgangspunten: 

Positieve vrijheid: dit is de vrijheid van elk individu om zijn of haar leven naar eigen inzicht vorm te geven. Dat betekent dat we als burgers zeggenschap moeten hebben over wat voor ons belangrijk is en dat we zelfbeschikking hebben over onze gedachten en over ons lichaam.

Die positieve vrijheid is essentieel maar onvoldoende. We zijn immers gemeenschapswezens met meer dan enkel privébelangen. We leven samen, in een gedeelde wereld en daarom rekenen wij ook rechtvaardigheid, sociale cohesie en duurzaamheid van de leefomgeving tot onze uitgangspunten. 

Rechtvaardigheid: een samenleving is pas rechtvaardig als iedereen in dezelfde mate vrij is, en dat betekent niet alleen dat burgers gelijk zijn voor de wet, maar ook dat  de samenleving gelijke kansen creëert, onrecht bestrijdt en beschermt tegen politiek en economisch machtsmisbruik. Een rechtvaardige samenleving bevordert solidariteit en streeft naar emancipatie van achtergestelde groepen.

Sociale cohesie: maatschappelijke samenhang en een gevoel van verbondenheid  vormen de sociale voorwaarde voor een vrije samenleving en een bloeiende democratie. Sociale cohesie komt voort uit vertrouwen, zowel vertrouwen tussen mensen onderling als tussen burgers en overheid. Daarvoor is nodig dat alle burgers zich welkom weten en erbij horen en dat zij niet worden uitgesloten.

Duurzaamheid van de leefomgeving: Mensen vormen een onlosmakelijk onderdeel van een web van leven en ecologisch evenwicht vormt een noodzakelijke voorwaarde voor het samenleven. Duurzaamheid betekent dat de macht die voortkomt uit het hebben van positie, grondstoffen, kapitaal en andere middelen gecorrigeerd kan worden door diegenen wiens belang uit het oog dreigt te raken. Het betekent ook dat de macht van de markt, in het bijzonder de macht van vervuilende en natuurlijke bronnen uitputtende grote bedrijven, op democratische wijze wordt ingeperkt. Alleen zo kunnen we zorgen voor het behoud van het leven en voor natuurlijke leefomstandigheden, ook voor toekomstige generaties.

De Vierde Golf staat voor zeggenschap en zelfbeschikking in een gedeelde wereld.

Zeggenschap, omdat wij als leden van de samenleving allemaal moetenkunnen meepraten en evenveel recht van spreken hebben, ook als we in de minderheid zijn.

Zelfbeschikking, omdat het uitgangspunt steeds moet zijn dat we vrij zijn en dat er steeds goede redenen moeten zijn om die vrijheid in te perken, maar ook omdat we over de middelen moeten kunnen beschikken om ons in die vrijheid ten volle te kunnen ontplooien.

In een gedeelde wereld, omdat we het ondanks onze individuele vrijheid samen zullen moeten doen, met al onze verschillen, en in een milieu dat we met mens, dier, de natuur en toekomstige generaties moeten delen.